Goed gedijen op stress: is dat een fabel of de realiteit?

Je kent ongetwijfeld iemand in je omgeving die claimt optimaal te presteren onder zware druk. Sommige mensen zijn er heilig van overtuigd dat zij een hoge mate van spanning simpelweg nodig hebben om te functioneren. Maar is goed gedijen op stress eigenlijk wel mogelijk? Om hier een feitelijk antwoord op te geven, is het essentieel om het onderscheid te maken tussen een functionele overlevingsreactie en de schadelijke variant hiervan.

Stress komt in de basis in twee verschillende vormen voor. Het antwoord op de vraag of goed gedijen op stress een feit of een fabel is, is dan ook volledig afhankelijk van de vorm van de spanning die je ervaart. Om dit te begrijpen, vergelijken we de volksmond-definitie van stress met de wetenschappelijke en biologische realiteit in ons zenuwstelsel.

Wanneer is goed gedijen op stress daadwerkelijk mogelijk?

Stress is van nature een functionele vorm van spanning. Het is een primitieve reactie van het lichaam die ervoor zorgt dat je in bepaalde situaties direct de benodigde prestaties kunt leveren. Dit gebeurt onder invloed van het vrijgeven van activerende hormonen, zoals cortisol en adrenaline.

Deze fysieke staat is grofweg te onderscheiden in een gezonde en een ongezonde variant. De gezonde, acute vorm treedt op in uitdagende, plezierige of kortstondig bedreigende situaties. Het is op dat moment een uiterst behulpzaam mechanisme. De ongezonde vorm ontstaat bij langdurige blootstelling en is uiteindelijk schadelijk voor het weefsel en het brein.

De bovenstaande definitie geeft het antwoord eigenlijk al. Goed gedijen op deze spanning is mogelijk, mits het gaat om de kortdurende, gezonde variant. Je hebt deze vorm van stress nodig. Zou je deze prikkel niet ervaren, dan zou je aanzienlijk minder goed presteren op momenten die ertoe doen.

Wat zijn concrete voorbeelden van een positieve stressreactie?

Gezonde stress heeft zowel mentale als fysieke voordelen. Het kan tijdelijk zorgen voor een scherpe concentratie en focus, meer zelfvertrouwen, explosiviteit, alertheid en snellere reflexen.

Om enkele concrete voorbeelden te noemen van hoe deze staat bijdraagt aan je prestaties:

• Je zit in een complexe discussie op je werk en je wilt een belangrijk punt maken. Je collega komt met sterke tegenargumenten. Op zo’n moment ervaar je positieve stress. De vrijgekomen hormonen zorgen ervoor dat je brein sneller schakelt, waardoor je geconcentreerd blijft en met de juiste woorden komt.
• Je had beloofd om een project voor 17:00 uur af te ronden. Het is 16:30 uur en je moet nog flink wat doen, maar je zit in een goede focus. De lichte spanning zorgt ervoor dat je efficiënt en doelgericht de resterende taken afhandelt zonder afgeleid te raken.
• Je speelt een belangrijke sportwedstrijd en krijgt in de laatste minuut een beslissende kans. Onder invloed van positieve stress levert je lichaam een explosieve sprint en blijf je kalm genoeg om de bal goed te plaatsen.

Waarom kun je niet goed gedijen op stress als deze chronisch wordt?

Goed gedijen op stress is in bovenstaande, acute scenario’s dus absoluut mogelijk. Het systeem faalt echter wanneer deze zelfde spanning chronisch wordt of wanneer de eisen je capaciteit structureel overstijgen. We kunnen dit illustreren door dezelfde voorbeelden een ongezonde wending te geven:

• Dezelfde werkdiscussie vindt plaats, maar je collega overdondert je volledig. Je ervaart de situatie als een bedreiging waardoor je blokkeert. Door de opgebouwde irritatie kom je niet meer uit je woorden en verlies je het overzicht. De rest van de dag loop je rond met een gespannen kaak en hoofdpijn.
• Het is 16:30 uur en je hebt een deadline, maar je hebt nog werk voor drie uur liggen. De spanning slaat om in blinde paniek. Je probeert te haasten, werkt slordig en maakt onnodige fouten, waardoor je in de avonduren gefrustreerd de schade moet herstellen.
• In de sportwedstrijd loop je perfect vrij, maar je teamgenoot speelt de bal niet. Je verliest je beheersing, gaat ongericht foeteren en je hartslag daalt de rest van de wedstrijd niet meer. Je focus is volledig weg.

Dit zijn relatief milde voorbeelden van hoe je niet meer functioneel reageert wanneer de gezonde grens wordt gepasseerd en overgaat in chronische of ongezonde spanning.

Wat zijn de fysieke risico’s van aanhoudende ongezonde spanning?

Iedereen krijgt in het leven te maken met zowel de gezonde als de ongezonde variant. Een korte periode van overbelasting is niet direct schadelijk voor je. De situatie verandert wanneer de ongezonde vorm structureel aanhoudt. Wanneer je zenuwstelsel geen tijd meer krijgt om terug te keren naar een neutrale ruststand, ontstaan er reële gezondheidsrisico’s zoals overspannenheid.

Vaak voel je zelf intuïtief wel aan of de druk een positieve of een afbrekende bijdrage levert aan je prestaties. Als je merkt dat je vastloopt, is dat een gezond en nuttig signaal van je lichaam. Gevaarlijker wordt het wanneer je deze signalen niet meer herkent. Er is een aanzienlijke groep mensen die gelooft dat zij goed gedijen op stress, terwijl de bloeddruk, de slaapkwaliteit en het humeur het tegendeel bewijzen. Wanneer je deze disbalans langdurig negeert, vergroot je de kans op een volledige fysieke instorting, oftewel een burn-out.

Hoe voorkom je dat je de signalen van je lichaam negeert?

Niemand kan op de lange termijn goed functioneren op ongezonde stress, hoe sterk die illusie soms ook is. Mensen die we classificeren als workaholics denken vaak dat ze uiterst productief bezig zijn. In werkelijkheid nemen ze structureel te veel hooi op hun vork, werken ze gehaast en plegen ze langzaam maar zeker roofbouw op hun organen en zenuwstelsel. Het continu leven van deadline naar deadline wordt soms verward met een uitdaging, maar in de praktijk is het uitputtend.

Kortom: spanning heeft een onmisbare functie. Het is een biologische reactie die we nodig hebben om te focussen en te presteren. Goed functioneren onder druk is dus een realiteit, zolang je de pauzes die je lichaam daarna eist net zo serieus neemt als de prestatie zelf. Herken je dat de spanning omslaat in een chronisch gevoel van haast of uitputting? Onze ervaren coaches staan klaar om je te helpen dit patroon te doorbreken.

Herken jij jezelf hier (misschien) in?

Het kan lastig zijn om zelf te beoordelen wat je voelt of waarom. Ik luister mee en help je inzicht te krijgen.

Contact met Reinoud