(Verborgen) schaamte – van diagnose naar transformatie

Herken je dit? Je zegt iets voordat je nadenkt, struikelt waar iedereen bij is, of vergeet je tekst tijdens een presentatie. Op zulke momenten voel je je gezicht warm worden en wil je het liefst onzichtbaar zijn. Schaamte is dan ook geen onbekende emotie. Maar waarom raakt de één in verlegenheid en voelt de ander nauwelijks schaamte bij hetzelfde voorval? En waarom voel je je bij schaamte vaak zo alleen? In dit artikel duiken we in wat schaamte is, hoe verborgen schaamte werkt en hoe je er constructief mee om leert gaan.

Schaamte valt niet onder de basisemoties (maar kennen we allemaal)

Schaamte is een negatieve emotie die officieel niet onder de basisemoties valt. Toch gaat deze emotie hand in hand met je primitieve brein: schaamte activeert je freeze-reactie, een respons die vanuit je reptielenbrein komt. Doordat schaamte zoveel invloed kan hebben op je basisemoties, is het een complexe psychosociale emotie.

Schaamte is volledig aangeleerd en nodig zodat jij op een gezonde manier in een groep kunt functioneren. Ontzettend belangrijk, want mensen zijn groepsdieren. Je kent vast wel iemand die pretendeert schaamteloos te zijn – leuk voor in de kroeg, maar anders op de werkvloer.

Schaamte is ook één van de meest menselijke emoties. Denk daar maar eens over na: heb je wel eens een kat gezien die zich schaamt?

Welke functie heeft schaamte?

Het voelen van schaamte zorgt ervoor dat je goed kunt functioneren in groepen. Een groep hanteert bepaalde kaders rondom gedrag, en er wordt van je verwacht dat je je hiernaar schikt. Wanneer jouw gedrag niet binnen die lijnen valt, word je hierop aangesproken. Dat lokt bij jou een emotie uit – meestal schaamte. Zo leer je vanaf jongs af aan wat sociaal geaccepteerd gedrag is en welk gedrag je beter kunt laten om niet buitengesloten te worden.

Voor een groep is dit heel functioneel: wie zich niet aan de normen houdt, wordt veroordeeld. Door schaamte veroordeel je jezelf ook, waardoor de normen en waarden van de groep behouden blijven. Het is eigenlijk een overlevingsmechanisme – vroeger was je ten dode opgeschreven als je niet bij een groep hoorde. Een psychopaat kent bijvoorbeeld nauwelijks schaamte.

Je ervaart jezelf bij schaamte als het ware door de ogen van anderen. Je vult in wat de ander wel of niet van je zal denken, en dat is vaak negatief. Zo ontwikkel je een sterke innerlijke criticus, waar je flink last van kan hebben. Schaamte heeft dus zijn nut, maar is in veel gevallen doorgeslagen – en dat is onnodig.

Schaamte vormt zich in je jeugd

Je schaamtegevoel wordt grotendeels gevormd door je opvoeding en de cultuur waarin je opgroeit. Al vroeg als kind begint het aanleren van deze emotie – daarom zie je weinig volwassenen hun gezicht volledig onder smeren als ze taart eten, of hun eten op de grond gooien als ze geen trek meer hebben.

Je normen en waarden vormen zich, en zodra een handeling daar niet in past, ga je je schamen. Door die afhankelijkheid vanuit je jeugd is schaamte per persoon uniek. Had je vroeger het voorrecht van dure kleding en spullen, dan kun je je later schamen als je minder luxueuze kleding moet dragen. Een ander in diezelfde situatie zou hier misschien geen enkele moeite mee hebben.

Schaamte en angst gaan vaak hand in hand

De angsten die komen kijken bij aandoeningen zoals depressie, burn-out of een persoonlijkheidsstoornis kunnen veel schaamte veroorzaken. Je kunt je generen dat nu net jij een burn-out hebt – het zou jou eigenlijk niet overkomen, en toch zit je er middenin.

Meer rust. Beter slapen. Meer energie.

• Inzicht in wat jouw slaap en energie beïnvloedt
• Minder stress en piekeren, meer rust in je hoofd
• Meer energie en balans gedurende de dag

Gratis intakegesprek

Ook een onbehandeld trauma kan veel schaamte veroorzaken. Je vindt misschien dat je je niet moet aanstellen, omdat anderen het toch altijd nog slechter hebben. Deze vorm van schaamte kan ervoor zorgen dat je problemen onbehandeld blijven en daardoor groter worden dan ze al zijn.

BPS, ADHD of ADD kunnen gevoelens van schaamte oproepen door je gedrag. Je bent impulsiever dan andere mensen, en sommigen schromen niet om je daar continu op te wijzen. Je bent je zelf prima bewust van je gedrag en kunt daardoor het gevoel krijgen dat je jezelf niet kunt zijn.

Schaamte en angst gaan hier hand in hand: angst voor afkeuring van anderen – je wilt immers in de groep passen – en schaamte voor gedrag waar je eigenlijk niets aan kunt doen. Je krijgt onnodig veel stress en spanning, en kunt uiteindelijk in een depressie belanden. Feitelijk ga je je schamen voor wie je bent.

Negatieve overtuigingen over jezelf

Schaamte kan ook ontstaan vanuit een negatieve basisovertuiging over jezelf. Dit gaat vaak heel onbewust. Gedachten zoals “ik ben niet oké”, “ik ben slecht” of “ik doe het niet goed” nemen dan de overhand. Schaamte is erg pijnlijk, dus we vluchten vaak in strategieën om die pijn niet meer te voelen: heel erg je best doen, anderen naar de zin proberen te maken (pleasen), of geen hulp durven vragen. Maar daarmee raak je steeds meer je eigen basis kwijt en kom je steeds verder van je authentieke zelf af te staan.

De (verborgen) schaamte windroos

Schaamte is een veelvoorkomende emotie, maar je hoort er weinig over. Dat komt omdat schaamte zich altijd verbergt – of beter gezegd: vanuit schaamte verberg je jezelf. Hierdoor voel je je vaak erg alleen.

Vanuit verborgen schaamte zien we grofweg vier neigingen die niet behulpzaam zijn. Deze worden samengevat in de schaamte windroos. Een herkenbaar voorbeeld: je laat een scheet tijdens een yogales.

1. Ontkennen en afleiden. “Was dat nou mijn voet over de grond? Had je die mooie bos witte bloemen al gezien daar vooraan?”
2. De ander aanvallen. “Jij hoort dingen die er niet zijn.” Of: “Wie liet hier een scheet?”
3. Terugtrekken. Je gaat uit relatie en vermijdt de gevoelens van schaamte. Je doet net of er niets gebeurd is, vermijdt oogcontact en probeert te verdwijnen.
4. Jezelf aanvallen. Je krijgt negatieve, beschuldigende gedachten over jezelf: “Wat ben ik toch een idioot, ik moet zo’n scheet toch tegen kunnen houden?!”

Hoe ga je constructief om met schaamte?

Het is belangrijk uit te vinden waar je schaamte vandaan komt. Schaam je je omdat je gestruikeld bent in het openbaar? Dat gevoel trekt vaak vanzelf weer weg zodra je uit die omgeving bent – zoiets overkomt iedereen wel eens. Vaak is het zelfs zo dat jij je schaamt voor iets waar de omstanders niet eens op letten; ze zijn eerder bezorgd en helpen je overeind. We zijn vaak veel strenger voor onszelf dan anderen dat zijn.

Omdat schaamte een sociale emotie is en vaak verborgen blijft, is het lastig om er “iets mee te doen” of “doorheen te gaan” – zeker als het een grote rol speelt in je leven en je belemmert om trouw te blijven aan jezelf. Schaamte is iets wat je “in relatie moet brengen”, dus ook in contact met een ander kunt doorwerken. Bij schaamte helpt het trouwens niet als iemand zegt: “daar hoef je je toch helemaal niet voor te schamen” – dan voel je je alleen maar minder begrepen.

Wat helpt dan wel?

• Kijk zonder oordeel naar je schaamte, samen met een coach of iemand die je vertrouwt. Alleen al het gevoel “ik ben niet meer zo alleen hierin” kan veel verlichting brengen.
• Durf alles te voelen. Voel de pijn die onder de (verborgen) schaamte zit, ook als dat beangstigend voelt. Draag zorg voor de kwetsing die je waarschijnlijk al vroeg in je leven hebt opgelopen.
• Neem je eigen ruimte weer in. Maak ruimte voor je eigen gevoelens en behoeften en spreek die uit naar anderen, ondanks de schaamte die je daarbij voelt. Bijvoorbeeld: “Ik schaam me zo! Ik heb even bevestiging nodig dat het niet erg is.” Door je schaamte te delen, zet je het als het ware in het licht. En als je écht iets hebt gedaan waar je je terecht voor schaamt, kun je makkelijker je excuses aanbieden.
• Pas NIVEA toe: Niet Invullen Voor Een Ander. We zijn geneigd onbewust in te vullen wat een ander denkt, maar meestal klopt dat helemaal niet. Check het liever bij de ander. Het effect: meer levensenergie en plezier, steviger in je schoenen staan en jezelf beter kunnen ervaren, in plaats van in je hoofd te leven.

Wanneer vormt schaamte een écht probleem?

Iedereen heeft schaamte in enige mate in zich. Zolang er een gezonde balans is tussen je eigenwaarde en je schaamtegevoel, is dat niks om je voor te schamen. Je even schamen om een domme opmerking of onhandige actie is iets waar je je al snel niet meer druk om maakt.

Het wordt anders wanneer je je continu schaamt om je gedrag of om wie je bent. Toon je écht gedrag dat een ander schade toebrengt, of vindt een ander het gewoon lastig om met bepaalde kanten van jou om te gaan? Er zijn altijd aspecten in je gedrag die je een beetje kunt aanpassen – dat geldt voor iedereen. Maar het is de bedoeling dat je kunt zijn wie je bent. Wanneer schaamte de overhand neemt in je leven en je functioneren beperkt, is het raadzaam hulp te vragen.

Schaamte overwinnen met een coach

Jezelf kunnen zijn en blijven is belangrijk voor je zelfvertrouwen en je zelfbeeld. Een professionele coach helpt je een beter beeld te krijgen van wie jij bent – soms met behulp van cognitieve gedragstherapie, bijvoorbeeld door g-schema‘s te maken, waardoor je meer inzicht krijgt in je emoties en beter kunt bepalen of je schaamtegevoelens terecht zijn of voortkomen uit verwachtingen van een ander.

Als coach kijk ik zonder oordeel met je mee naar je schaamte, help ik je de onderliggende pijn te voelen, en help ik je stap voor stap weer je eigen ruimte in te nemen. Zo achterhaal je samen de oorzaak van je schaamte en leer je anders naar jezelf kijken. Het is op geen enkele manier rechtvaardig om je te schamen voor wie je bent. Ieder mens is uniek, en dat is iets om trots op te zijn. Je zult ervaren dat je niets hebt om je voor te schamen, maar des te meer om trots op te zijn.

Herken jij jezelf hier (misschien) in?

Het kan lastig zijn om zelf te beoordelen wat je voelt of waarom. Ik luister mee en help je inzicht te krijgen.

Contact met Reinoud

AuteurGittyMeer van Gitty