De theorie van positieve desintegratie van Dabrowski

De theorie van positieve desintegratie van Dr. Kazimierz Dąbrowski (1902-1980) is een theorie over innerlijke transformatie en de ontwikkeling van je persoonlijkheid. Het is een inspirerende maar niet erg bekende theorie, die je kan helpen anders te kijken naar ervaringen van angst en depressie. Het lijkt erop dat vooral hoogsensitieve en/of hoogbegaafde mensen veel herkenning kunnen vinden in de theorie.

Deze theorie kan van positieve invloed zijn op je leven, mits je durft of bereid bent te onderzoeken hoe deze op jou persoonlijk van toepassing is, in plaats van de theorie slechts intellectueel te benaderen. Daarnaast is het goed om te benoemen dat het een complexe en veelzijdige theorie is, dus dit artikel dient slechts als introductie.

De man achter de theorie

Dr. Kazimierz Dąbrowski (1902-1980) was een Poolse psycholoog, psychiater en filosoof. Hij was thuis in kunst, muziek, literatuur, filosofie en wetenschap. Hij maakte twee wereldoorlogen mee en is gevangen gezet ten tijde van het nazisme en het stalinisme. Een man met een hoop levenservaring.

De eerste versie van zijn Theorie van Positieve Desintegratie schreef hij in 1937. Hij richtte zich daarbij vooral op begaafde mensen. Er was bij Dąbrowski sprake van een diepgaand inzicht in de transformatieprocessen die hij bij mensen aanschouwde. Laten we kijken of we er ons voordeel mee kunnen doen.

Wat is de theorie van positieve desintegratie?

Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie is een persoonlijkheidstheorie. De term ‘desintegratie’ verwijst naar het ‘uit elkaar vallen’, waarna iets kan ontstaan op een hoger level. Volgens de Poolse psycholoog ontwikkelt onze persoonlijkheid zich door (of ‘via’) desintegratie, het uiteenvallen van de bestaande emotionele en cognitieve structuren. Hierbij kunnen we ook aan een burn-out denken en een burn-out zien als het uit elkaar vallen van de persoon en hoe ze voorheen functioneerde in de wereld.

We kunnen deze theorie een ‘positieve’ theorie noemen. Zogenaamde ‘psychoneuroses’ – waaronder stress, grote angst, minderwaardigheidsgevoel en depressie – worden niet als een ziekte beschouwd, maar als een uiting van een innerlijk conflict. Het laat een potentie zien tot emotionele groei. De reguliere psychologie ziet dit nogal eens anders; afwijkingen worden vaak ‘stoornissen’ of ‘ziektes’ genoemd. Soms valt hier best wat voor te zeggen, maar Dąbrowski voegt een belangrijk perspectief toe aan deze visie.

Dąbrowski meent dat authentieke ontwikkeling naar je ware zelf van belang is; hij denkt dat dit verloopt via verschillende levels of niveaus. Mensen verschillen in hun potentieel om tot persoonlijke groei te komen en dit noemt hij het ‘ontwikkelingspotentieel’. Dit potentieel bestaat uit aangeboren speciale talenten en begaafdheden (1), de vijf overexcitabilities (2) en de wil om te groeien (3). Dat zijn een hoop concepten, laten we ze wat nauwgezetter bekijken.

Wat zijn overexcitabilities?

De onderzoeker Piechowski beschouwt de vijf overexcitabilities als indicatoren van hoogbegaafdheid; ze laten zien hoe het kan dat hoogbegaafden de wereld intenser ervaren en dus ook vaker last hebben van angst en stress. De term overexcitabilities (overprikkelbaarheden) gaat over de aangeboren neiging om intenser te reageren op interne en externe stimuli (als gevolg van verhoogde neuronale gevoeligheden).

Volgens de theorie zijn er vijf overexcitabilities, die nodig zijn om naar een hoger level te kunnen ontwikkelen.

De vijf overexcitabilities:

1. Zintuiglijk: intense beleving van zintuigelijke prikkels, hang naar comfort en luxe, genieten van schoonheid, kunst.
2. Intellectueel: rijke innerlijke wereld vol analyses en gedachtes, liefde voor waarheid.
3. Emotioneel: intense emoties, overweldigd raken, diepgaande relaties, intense eenzaamheid, rechtvaardigheidsgevoel; angsten, depressie, schuldgevoel, psychosomatische klachten.
4. Verbeeldend: visualiseren en conceptualiseren, leven in een fantasie, gevoel voor humor, creatief.
5. Psychomotorisch: voorliefde voor beweging, sport, spel; rusteloos, nerveus, wat leidt tot onnauwkeurigheid; soms tics.

Het is vooral de emotionele overprikkelbaarheid die hogere ontwikkeling aanstuurt. Maar alle vijf overexcitabilities vormen een belangrijke schakel in de potentie van mensen om te ontwikkelen of transformeren. Welke van de vijf overexcitabilities herken je bij jezelf?

Dąbrowski’s vijf levels van ontwikkeling

Hierboven gaf ik al aan dat authentieke ontwikkeling via verschillende levels verloopt (volgens Dąbrowski). Je herkent het vast: een gevoel van afstand tussen wie je nu bent en wie je voelt of denkt te kunnen zijn.

Dąbrowski spreekt in dit licht over vijf levels van ontwikkeling:

• Level I, primaire integratie: geen innerlijke groei. Gaat volledig mee met de groep, geen zelfreflectie. Wordt als een kuddedier geleid door biologische impulsen en sociale conventies.
• Level II, eenlagige desintegratie: bijvoorbeeld de pubertijd. Veel invloed van de sociale omgeving en mainstream waarden. Eigen waarden nog niet duidelijk aanwezig. Op zoek naar antwoorden buiten jezelf. Er is zelftwijfel.
• Level III, spontane meerlagige desintegratie: streven naar wat zou moeten of wat ‘zou kunnen zijn’ (het hogere in jezelf). Er ontwikkelt zich een eigen waarden- en normensysteem. Desintegratie is heftig en kan depressie en angst opwekken (de motoren van verandering). Men maakt zich steeds meer los van ‘wat hoort’. Er vindt een stijging van gevoel van eigenwaarde plaats.
• Level IV, georganiseerde meerlagige integratie: zelfacceptatie en vrijheid van sociale conventies. Focus op problemen van de ander. Men wordt rustiger, er is meer zelfacceptatie.
• Level V, secondaire integratie: zeer diepgaande persoonlijke groei (denk aan Ghandi of Jesus).

Hier zien we dat de theorie gaat over de ontwikkeling van een kuddedier naar een authentiek compassievol individu.

Dabrowski’s visie op angst

De meeste mensen zien angst als volgt: het is een overerving uit gevaarlijker tijden, een fysiologische prikkel die ons helpt overleven. Wanneer je een leeuw in de bosjes waarneemt, dan zorgt de angstprikkel ervoor dat je direct kunt vechten of vluchten. Wanneer je hier cognitief niet te veel bij stilstaat, is het een nuttige aanpassing. Vandaag de dag functioneren we als sociale dieren in een individualistische maatschappij vol prikkels. In deze context is het te verwachten dat mensen angst ervaren; angst om afgewezen te worden en angst om het niet aan te kunnen (overweldigd door prikkels). Het advies is om (onder andere) te ontspannen en zelfcompassie te oefenen. En als de angst uitgroeit tot een angststoornis, dan moet je in behandeling.

Dąbrowski noemt angst een psychoneurose: ‘een innerlijke spanning of conflict die voortkomt uit een intense gevoeligheid voor de wereld om ons heen’. Een neurose is een mentale aandoening, een psychoneurose daarentegen is een gezonde reactie op een ongezonde wereld. Psychoneurotische mensen zijn gevoelig voor prikkels en idealistisch; ze hebben sterke behoefte aan autonomie en stellen existentiële vragen. Het is niet moeilijk voor te stellen dat deze krachten kunnen leiden tot innerlijke conflicten. Dąbrowski gelooft dat deze innerlijke conflicten noodzakelijk zijn voor persoonlijke groei. Door te worstelen met deze conflicten en ze uiteindelijk te overwinnen, kunnen we onszelf ontwikkelen tot meer authentieke en geëvolueerde individuen.

Tips:

1. De energie die gepaard gaat met angst kan worden gekanaliseerd als motivatie om actie te ondernemen en onze doelen te bereiken.
2. Angst kan ons dwingen om onze waarden, overtuigingen en prioriteiten te heronderzoeken. Door te reflecteren op de bron van onze angst, kunnen we onszelf beter leren kennen en onze identiteit versterken. Bijvoorbeeld: ben je steeds maar bang om voor schut te staan? Waarna je alleen achter zult blijven? Waarom is het zo erg om ‘alleen met jezelf’ te zijn?
3. Door te erkennen dat angst een universele menselijke ervaring is, kunnen we meer empathie ontwikkelen voor anderen die met angst worstelen.
4. Probeer je angst niet te onderdrukken of te ontkennen. Erken dat het er is en dat het een deel van jou is.

De theorie ’toepassen’

Wat kun je in de praktijk met deze theorie? In de eerste plaats helpt de theorie je om anders te kijken naar de ervaring van angst of depressie. We kunnen ze zien als uitnodigingen naar een authentiekere manier van leven. Hoe kun jij leven vanuit jouw persoonlijke waarden, ongeacht wat de omgeving hiervan vindt? En wat zijn jouw persoonlijke waarden, geformuleerd vanuit je essentie?

Op Wikipedia wordt helder omschreven hoe het eruit kan zien wanneer je je ontwikkelt volgens de levels van Dąbrowski: “Ieder mens ontwikkelt zijn eigen visie op hoe het leven zou moeten zijn en leeft volgens die visie. Dit gaat gepaard met sterk geïndividualiseerde benaderingen van probleemoplossing en creativiteit. Iemands talenten en creativiteit worden ingezet ten dienste van deze hogere individuele waarden en visies op hoe het leven zou kunnen en moeten zijn. De persoon drukt zijn ‘nieuwe’ autonome persoonlijkheid energetisch uit door middel van actie, kunst, sociale verandering, enzovoort.”

Conclusie

Dąbrowski laat met zijn theorie op een inspirerende manier zien dat een persoonlijke crisis vaak ook een kans is. De angst, somberte en onzekerheid die we soms voelen zijn een uiting van het desintegreren van oude persoonlijkheidsstructuren en het bewegen naar een ‘hoger’ niveau van persoonlijke ontwikkeling. In jouw transformatieproces is het de kunst om jezelf uit te dagen, maar tegelijk rekening te houden met je gevoeligheden en grenzen. Balans.

Het is belangrijk om te benadrukken dat de Theorie van Positieve Desintegratie niet alleen van toepassing is op hoogbegaafden, maar op alle mensen die gevoelig zijn en op zoek zijn naar hun eigen persoonlijkheid en waarden. Door bewust te worden van onze eigen gevoeligheid en emoties, en te zoeken naar manieren om deze op een constructieve manier te gebruiken, kunnen we ons allemaal verder ontwikkelen en groeien.